امروز: چهارشنبه, ۱۳ اسفند ۱۳۹۹ برابر با ۱۹ رجب ۱۴۴۲ قمری و ۰۳ مارس ۲۰۲۱ میلادی
سه شنبه, ۲۸ بهمن ۱۳۹۹ ۱۲:۲۹
۱
PNAZAR
نسخه چاپی

جشن مهرگان را بیشتر بشناسیم

جشن مهرگان را بیشتر بشناسیم
به گزارشتمیم نیوز

جشن مهرگان را نباید در شمار جشن های دوازده گانه کم و بیش فراموش شده ای چون فروردین گان و اردیبهشت گان به شمار آورد و نه چون نوروز که در همه ایران همگانی است یا چون سده که در یک شهر برگزار شود بلکه مهرگان جشنی است که تنها نزد دانشمندان و نویسندگان و شاعران همچنان برجاست و از این رو جزو جشن های کهن به حساب می آید.

در روز شمار کهن ایران، هر یک از سی روز ماه را نامی است که نام دوازده ماه سال نیز در میان آنهاست. پیشینیان در هر ماه که نام روز و نام ماه یکی بود آن را جشن می گرفتند.

از این جشن های دوازده گانه تا آنجا که سندها و کتاب های تاریخی گواه است، در دوره های پس از اسلام تنها جشن مهرگان است که رسمی و شکوهمند برگزار می گردید. افزون بر یکی بودن نام، روز مهر از ماه مهر، مناسبت های دیگری را نیز برای برگزاری این جشن بر می شمردند که معروف ترین آن قیام کاوه آهنگر و پیروزی ضحاک و پادشاهی نشستن فریدون است.

دقیقی، فردوسی و اسدی توسی از آن جنین یاد کرده اند:

دقیقی میگوید:  مهرگان آمد جشن ملک افریدونا/ آن کجا گاو به پرورش بر مایونا (برمایون نام گاوی است که فریدون با شیرش پرورش یافت).

فردوسی در داستان به بند کردن ضحاک آورده است:
فریدون چون شد بر جهان کامکار / ندانست جز خویشتن شهریار
به روز خجسته سر مهر ماه / به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
کنون یادگار است از او ماه مهر / بکوش و برنج، ایچ منهای چهر

و اسدی توسی در انتساب این جشن به فریدون می گوید:
فریدون فرخ به گرز نبرد . ز ضحاک تازی برآورد گرد
چو در برج شاهین شد از خوشه مهر / به شاهی سر از چرخ مه برافراخت

ابوریحان بیرونی در التفهیم می نویسد:
مهرگاه، شانزدهم روز است از مهر ماه و نامش مهر، اندرین روز، افریدون ظفر یافت بر بیورسب جادو، انک معروف است به ضحاک و به کوه دماوند بازداشت و روزها که سپس مهرگان است همه جشنند بر کردار آنچ از پس نوروز بود.

و نیز در الباقیه آورده است که:
سلمان فارسی می گوید، مادر عهد زرتشتی بودن می گفتیم، خداوند برای زینت بندگان خود یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان بیرون آورد و فضل این دو روز بر روزهای دیگر مانند فضل یاقوت و زبرجد است بر جواهرهای دیگر و بیورسب هزار سال عمر کرد. اینکه ایرانیان به یکدیگر دعا میکنند که هزار سال بزی، از آن روز رسم شده است چون دیدند که ضحاک توانست هزار سال عمر کند و این کار در حد امکان است، هزار سال زندگی را دعا و آرزو کردند.

مورخان و نویسندگان و شاعران از برگزاری جشن مهرگان نیز مانند جشن های کهن دیگر در دستگاه پادشاهان و حاکمان خبر می دهند. از جمله در برگزاری این جشن در پیش از اسلام آمده است که :

این عید مانند دیگر اعیاد برای عموم مردم است. از آیین ساسانیان در این روز این بود که تاجی را که به صورت آفتاب بود به سر می گذاشتند و در این روز برای ایرانیان بازاری برپا می شد و در ملوک خراسان رسم است که در روز مهرگان به سپاهیان و ارتش رخت پاییزی و زمستانی می دهند.

از برگزاری جشن مهرگان در دوره غزنویان آگاهی بیشتری در دست است، در شعر فردوس، عنصری، فرخی و منوچهری وصف این جشن آمده. ابوالفضل بیهقی از برگزاری جشن مهرگان در زمان سلطان محمود غزنوی، در سال های 428، 429 و 430 هجری قمری که خود شاهد بوده، خبر میدهد.

وی می نویسد: روز یکشنبه چهارم ذی الحجه سال 428 به جشن مهرگان نشست و از آفاق مملکت هدیه ها که ساخته بودند پیشکش را، در آن وقت بیاوردند و اولیا و حشم نیز بسیار چیز آوردند و شعرا شعر خواندند و صلت یافتند. پس از شعر به سر نشاط و شراب رفت و روزی خرم به پایان آمد.

در سال 429 ابولفضل بیهقی شیوه برگزاری جشن مهرگان را در روز عرفه بیان میکند: و روز چهارشنبه نهم ذی الحجه به جشن مهرگان به نشست و هدیه های بسیار آوردند و روز عرفه بود. امیر روزه داشت و کس را زهر نبود که پنهان و آشکارا نشاط کردی و دیگر روز عید اضحی کردند.

وی همچنین از مهرگام 430 و شرح برگزاری آن سخن میگوید: مهرماه و فروردین ماه که به ترتیب آغاز اعتدال پاییزی و اعتدال بهاری و در آن روز و شب برابرند زمانی هر دو را به عنوان آغاز سال جشن میگرفتند و برخی مهرگان را بر نوروز برتری داده اند. چنان که پاییز را بر بهار برتری داده اند و تکیه گاه ایشان ایناست که اسکندر از ارسطو پرسدی که کدام یک از این دو فصل بهتر است؟ ارسطو گفت: پادشاها! در بهار حشرات و هوام آغاز می کنند که نشو یابند و در پاییز آغاز ذهاب آنهاست، پس پاییز از بهار بهتر است.

از دوران کهن همراه با جشن ها و آیین ها، واژگان فارسی نوروز و مهرگان به صورت معرب نیروز ومهرجان وارد زبان و قلمرو فرهنگی کشورهای مسلمان عرب زبان گردید. امروز در بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی واژه مهرجان به معنی و مفهوم جشن و فستیوال به کار می رود.

امروزه جشن مهرگان به شیوه ای که در کتاب های تاریخی سده چهارم و پنجم و ششم آمده است نه در دستگاه دولتی و حکومتی برگزار می شود و نه در گردهمایی های غیررسمی نزد عامه مردم، دست کم در دو سده اخیر نیز از برگزاری آن آگاهی در دست نیست.

جشن و آیین مهرگان از نظر زمانی نیز با تغییر تقویم در سال 1304 هجری شمسی تغییر کرد.
بدین معنی که 5 روز (پنجه = خمسه ) که پس از 12 ماه سی روزه برای رسیدن به 365 می آمد حذف و شش ماه اول سال 31 روز گردیده است. از آن پس در بسی از تقویم ها، مهرگان به جای 16 مهر در دهم مهر آمده یعنی در صد و نود و ششمین روز سال بر اساس تقویم پیشین، در ماهنامه ها و هفته نامه های ادبی و اجتماعی سده اخیر، مهرگان حضور دارد.

بدین معنی که مقاله، پژوهش، شعر به مناسب مهر و مهرگان به ویژه در نشریه هایی که در ماه مهر منتشر می شود کم نیست. دکتر بهرام فره وشی از برگزاری مهرگان به عنوان جشنی خانوادگی، در بین زرتشتیان یزد و کرمان و نیز از آیین قربانی کردن گوسفند در برهی از روستاهای زرتشتی نشین یزد برای ایزدمهر خبر میدهد. تا سی سال پیش زرتشتیان کرمان در این روز به یاد مردگان، مرغی را کشته و شکمش را با حبوبات و آلو انباشته و به عنوان خوراک ویژه، یادمان مردگان می پختند.

جشن آغاز سال تحصیلی دانشگاه تهران که در نیمه اول مهرماه است در برخی از سال ها در دهم یا شانزدهم مهر
(مهرگان) برگزار می شد.

زمان برگزاری آیین قالی شویان در مشهد اردهال را جلال آل احمد با مهرگان هم پیوند می داند.

صدرالدین عینی در یادداشت ها، از جشنی در تاجیکستان و سمرقند یاد می کند که هر سال در ماه میزان یا مهر ماه برگزار می شد. جشنی که می تواند با همه دگرگونی ها بازمانده جشن مهرگان باشد.

از زبان او بشنویم که فارسی تاجیکی است: حکایت این سیر (جشن) به کسانی که وی را ندیده اند، مانند حکایه های هزار و یکشب دلکش و عجیب می نمود. حکایه هایی درباره طرفبازی (آتش بازی)، موشک بازی، خز تازی، تگل جنگ اندازی (به جنگ انداختن قوچ های جنگی) آن جا می کردند. در ریان (منطقه) غجدوان کم کس یافت می شد که هیچ نباشد، سالی یک بار رفته آن را سیر تماشا نکند. دهقان بچگان کم بغل (تنگدست) هم که پدرشان برای سیر خرجی داده نمی توانستند کوشش می کردند که کاری کرده، دو سه تنگه (واحد پول) پول یابند تا که به آن سیر رفته، تماشا کرده توانند. کسانی نیز پخته (پنبه) و خوره چینی می کردند، به خربزه کشانی و دهقانان بای (ارباب) به مرد کاری می درآمدند و اگر هیچ کار نیابند از کشتزارها دزدی می کردند و مانند اینها.

ماه مهر و مهرگان در جامعه کشاورزی فصل و زمان برداشت، انباشتن فرآورده ها، پرداختن خراج و مالیات، اندوختن نیازمندی های زمستانی و گرمی بازارهای موسمی بوده که هنوز هر چند نه به نام مهرگان، برگزار می شود و نیز با تحول و دگرگونی ای که با گذشت سده ها و هزاره ها در برگزاری جشن ها و آیین ها، مانند همه پدیده ها و زمینه های فرهنگی، روی داده و می دهد، جشن مهرگان تنها به این عنوان که نام روز با نام ماه یکی است برگزار نمی شود، بلکه بیشتر داستان و اسطوره قیام کاوه آهنگر در برابر بیدادگری های ضحاک است که یادمان این جشن نمادین می باشد.

بی گمان باور و اعتقاد به ایزدمهر و آیین های مهری (میترایی) که پیش از زرتشت، در هند و ایران وجود داشته، به ماه مهر و جشن مهرگان سیمای بیشتری افزوده بود.

 

بیشتر بخوانیم:

 آداب و سنن حمام ها در ایران

 هندیان آریایی چگونه می زیستند؟

 منشأ هنر و زیبای در اقوام اولیه

 وجه تسمیه ایران



+ 1
مخالفم - 0

تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه محفوظ و متعلق به تمیم خبر می باشد .
هرگونه کپی و نقل قول از مطالب سايت با ذكر منبع بلامانع است.