امروز: سه شنبه, ۰۶ خرداد ۱۳۹۹ برابر با ۰۳ شوّال ۱۴۴۱ قمری و ۲۶ مه ۲۰۲۰ میلادی
سه شنبه, ۲۳ ارديبهشت ۱۳۹۹ ۱۱:۴۵
۰
PNAZAR
نسخه چاپی

نقد مکتب الئا – آناکساگوراس

نقد مکتب الئا – آناکساگوراس
به گزارشتمیم نیوز

آناکساگوراس یا انکساغورس، در کلازومنا، در ایونیا (آسیای صغیر) متولد شد و اگر چه یونانی بود می توان گفت که وی کودکی و جوانی خود را در زیر سلطه حکومت ایرانیان گذرانده و شاید حتی از سربازان ارتش ایران نیز بوده است. آسیای صغیر پس از فرونشاندن شورش ایونیا در سال 494 پ.م همچنان زیر سلطه ایرنیان بود.

مهم ترین رویداد زندگی وی آمدنش به آتن بود. سده پنجم پ.م و به ویژه نیمه دوم آن، دوران شکوفایی زندگی اقتصادی و اجتماعی آتن به شمار می رود. در این دموکراسی برده وار آتن به استوارترین شکل خود رسیده بود و درخشان ترین مرحله آن دوره فرمانروایی پریکلس به شمار می رود.

آتن توانست پس از پیروزی بر ارتش ایران دامنه فعالیت اقتصادی و اجتماعی خود را گسترش دهد و پیشرفته ترین دولت شهر یونانی گردد. در چنین شرایطی بود که آناکساگوراس با پریکلس که در آن هنگام جوان بود و هنوز کارش در سیاست و جامعه بالا نگرفته بود آشنا شد. پریکلس مدتی نزد وی به آموزش پرداخت و پس از آن تا پایان عمر، حتی در دوران فرمانروایی سیاسی خود، به دوستی با فیلسوف وفادار ماند و وی را از چنگال یک مرگ نزدیک نیز نجات داد.

افلاطون در کتاب فایدروس و نیز پلوتارک مورخ نامدار ضمن توصیف زندگی پریکلس به دلبستکی پریکلس به آناکساگوراس اشاره می کنند. پلوتارک می افزاید که پریکلس از تعالیم آناکساگوراس درباره شناخت جهان طبیعت، در هنر سخنوری خود استفاده می کرد و بدین وسیله به آن نیرو و نفوذی فراوان می بخشید.

دومین رویداد زندگی آناکساگوراس این بود که در میان سال های 450 و 445 پ.م از سوی یکی از اشراف که مخالف پریکلس بود، به بی دینی و هواداری از ایرانی ها متهم شد و محاکمه گشت. تهمت بی دینی بر این اساس بود که آناکساگوراس می گفت خورشید سنگی گداخته و ماه از خاک ساخته شده است. اتهام هواداری وی از ایرانیان نیز تماس او با ارتش ایران هنگام عبور خشایارشا از داردانل بود.

اصل قضیه این بود که اتهام زننده از مخالفان سرسخت دموکراسی آتن بود که سرانجام پریکلس وی را همراه چند تن دیگر از آتن تبعید کرد. حربه تکفیر در آن دوران که مردم آتن هنوز گرفتار اساطیر و نسبت به آنها متعصب و محافظه کار بودند می توانست به زیان متهمان تمام شود.

سرانجام محاکمه به اینجا کشید که داوران آناکساگوراس را به مرگ محکوم کردند. اما پریکلس بنا به گزارش پلوتارک و دیوگنس لائریتوس به یاری دوست و استاد خود شتافت و از مردم خواست که به پاس خدمات وی از اعدام آناکساگوراس درگذرند و او را آزاد کنند.پس از این حادثه فیلسوف ما که نخستین دانشمندی بود که از آسیا مهاجرت کرده بود دیگر ماندن در آتن را صلاح ندانست و به شهر دیگری از کوچ نشین های ملیطه در آسیای صغیر رحل اقامت افکند و چندی بعد درگذشت.

دیوگنس لائرتیوس درباره آناکساگوراس می نویسد که وی از خاندانی شریف و توانگر برخاسته بود و هنگامی که به فراگرفتن دانش عازم شد، خود را از کارهای روزانه کنار کشید و سرپرستی اموال خود را به خویشاوندانش سپرد. به گفته دیوگنس روزی کسی به فیلسوف گفت: آیا علاقه ای به سرنوشت زادگاه خود نداری؟ و آناکساگوراس به آرامی پاسخ داد من سخت دلبسته میهن خود هستم. و سپس اشاره به آسمان کرد!

تعمق در اصول عقاید فلسفی آناکساگوراس پیش از هر چیز این نکته مهم را آشکار می کند که اندیشه های بنیادی وی در واقع واکنشی در برابر عقاید مکتب الئا به ویژه پارمنیدس بوده است. وی نخست می کوشد که به مسائلی که آن فیلسوف به میان آورده بود پاسخی موجه بدهد و سرانجام تا آنجا که ممکن است میان نظرات متناقض آشتی برقرار کند.

نکته دیگر اینکه در میان فیلسوفان پیش از سقراط گفته ها و اندیشههای هیچ فیلسوفی بیشتر از آناکساگوراس، انگیزه پژوهش، تعبیر و تفسیر مختلف نبوده است.

آناکساگوراس فلسفه خود را در کتابی بیان کرد که فقط قطعاتی از آن باقی مانده است و این قطعات ظاهراً محدود به بخش نخست آن اثر است.

وی چونان امپدوکلس نظریه پارمنیدس را پذیرفت که هستی نه به وجود می آید و نه از میان می رود و به عبارت بهتر دگرگونی ناپذیر است. آنچه واقعیت دارد این است که به هم پیوستگی و از هم جدا شدگی اشیایی است که وجود دارند.

پس هر دو متفکر متفق اند که ماده فساد ناپذیر است و هر دو با فرض وجود اجزا فساد ناپذیر مادی که اختلاط آنها پدید آورنده اشیا است و افتراق آنها بیانگر نابودی آنها، این نظریه را با امر آشکار دگرگونی و تغیّر وفق می دهند. اما آناکساگوراس با امپدوکلس موافق نیست که واحدهای نهایی اجزایی متشابه با چهار عنصر آب و خا ک و هوا و آتش هستند.

وی می گوید که هر چیزی اجزاء دارد و اجزاء آن به لحاظ کیفی عین کل است. ارسطو این کل ها را که اجزاء آنها از لحاظ کیفیت مشابه یکدیگرند، همگون (مرکب از اجزاءمتشابه) می نامد در مقابل ناهمگون که مرکب از اجزاء نامتشابه است، چونان تکه ای از طلا که اگر به دو نیم شود، نیمه ها خود طلا هستند. اجزاء بدین سان به لحاظ کیفی عین کل اند و می توان گفت که کل همگون است.

اما اگر یک موجود زنده مانند سگ به دو نیم شود نیمه ها دیگر دو سگ نیستند. پس کل در این مورد ناهمگون است. بنابراین بعضی چیزها کیفاً اجزاء متشابه دارند و چنین اشیایی نهایی  و غیرمشتق هسند.

امپدوکلس گفته بود که هر شیء بر اثر ترکیب عناصر نسبت به مقادیر کیفیات نخستین چهارگانه در این ترکیب به وجود می آید و آناکساگوراس به خلاف او قائل بود به این که استخوان و گوشت و موی کیفیاتی قابل تجزیه نیستند. از سوی دیگر ملاحظه می کردند که اشیاء از یکدیگر بر می آیند، مثلا موی از چیزی که موی نیست و گوشت از چیزی که گوشت نیست پدید می شود و اگر زایشی واقعاً در میان نباشد چگونه چنین چیزی امکان می پذیرد؟

در پاسخ می گفت که هر چیزی که تولید می شود پیش از آن در زادگاه خود وجود داشته است و بدین گونه زایش جز افتراق و جدایی نیست. یعنی اشیاء از مرحله ای که با هم مختلط بودند و به سبب این اختلاط شان نمی شد آنها را از یکدیگر تمیز داد، به مرحله ای عبور می کنند که در آن از هم افتراق می جویند.

اما تغییراتی که در صورت های اشیاء حاصل می گردد نامتناهی است و هیچ یک از اشیاء هیچ گاه از تولید اشیاء دیگر باز نمی ایستد پس لازم است که در هر شیء بذرهای همه اشیاء دیگر باشد با این تفاوت که این بذر ها در آن شیء با یکدیگر امتزاج دارند و به همین سبب نامرئی اند.

اشیاء چنان نیست که گویی با تبری آنها را بریده و از یکدیگر جدا ساخته باشند نه گرم از سرد و نه سرد از گرم.

هر شیء نام خود را از کیفیتی که در آن غالب شده است می گیرد، اما کیفیات نامتناهی دیگر نیز در همان شیء وجود دارد اگر چه از هم متمایز نیست. پس افتراقی که همیشه در طی حاصل شدن است هرگز به طور کامل به وجود نمی آید، حتی هرگز به چنین مرحله ای نزدیک نیز نمی شود، بلکه حرکتی است که پایانی ندارد.

آناکساگوراس حرکتی را که موجب افتراق شیء می شود نامتناهی است و در جسم محدود شمار نامحدودی از اشیاء متشاکل وجود دارد و همین معناست که افتراق اشیاء را از یکدیگر به طور نامحدود میسر می سازد. آناکساگوراس نیز آزمایش هایی انجام داد که نشان می داد فرآیندهای فیزیکی وجود دارند که زیر سطح یا فراسوی طیف ادراکات مستقیم صورت می گیرند. او دو قایق گرفت یکی حامل مایعی سپید و دیگری سیاه و سپس مایع را قطره به قطره از یکی به دیگری انتقال داد. گرچه به لحاظ فیزیکی با هر قطره باید تغییر رنگی باشد این تغییر قابل رؤیت نیست تا اینکه چندین قطره مخلوط شده باشند.

ازاین آزمایش ها آناکساگوراس نتیجه گرفت که حواس، داورهای دقیق شرایط واقعی نیستند، ولو آن که ادراکات شان کاملاً گمراه کننده نباشد.

مدارک دریافت حسی باید برای رسیدن به حقیقت مورد استفاده قرار گیرند: برای درک غیر قابل رؤیت، اما چونان در تغییری تدریجی به لحاظ رنگ باید به قابل رؤیت تکیه کرد.

آناکساگوراس در نظریه فیزیکی اش تصویر بغرنج تری از سرشت ماده ارائه داد. او اعلام داشت که ذات نخستینی که او آن را بذرهای اشیاء می خواند به لحاظ شماره و تنوع نامتناهی اند و هر یک از این ذرات صغار که نابود نشدنی و تغییر نیافتنی اند، درون خود شامل کیفیت های هر چیز دیگری هستند.

این ها بودند برخی تحولات اساسی در حوزه فلسفه پس از ملطی ها که پس زمینه ایده هایی را تشکیل دادند که از میان آنها نظریه های خاص اتم گرایان پدید آمد.

اما آناکساگوراس مسائل دیگری نیز طرح کرده است: در آغاز می خواست بداند که در این لایتناهی که به تمامی از یک جنس است اصل حرکت چه می تواند باشد؟ این اصل را فقط می توان وجودی دانست که فراسوی منطقه امتزاج باشد عیناً به همان گونه ای که در اندیشه امپدوکلس نیز مهر وکین خارج از عناصر چهارگانه بود. این علت بسیط و عاری از امتزاج که به نفسه وجود دارد و مبدا نظام عالم است نوس یا عقل است.

عقل به چه ترتیب عمل می کند؟

آناکساگوراس بر اثر مشاهده تغییراتی که از حرکات دورانی فلکی حاصل می شود بدین نتیجه رسیده است که علت نخستینی که اشیا را زا یکدیگر جدا می سازد حرکتی دورانی یا گردبادی است. پس عقل را چنین تصور می کند که نخست خود آن، متحرک به حرکت دورانی است و آنگاه رفته رفته در حول مرکز خود منبسط می شود تا بدین گونه در فضای نامتناهی گسترش یابد.

افتراق اشیا به نحوی که فهم آن دشوار است بر اثر این حرکت گردبادی مکانیکی حاصل می شود، مثلاً ستارگان از این جا پدید می آیند که اتر (اثیر) سنگ هایی را از زمین جدا می کند و با سرعت حرکت خود آنها را مشتعل می سازد. همین امر در نقاطی بی شمار از فضای بی پایان نیز حاصل تواند شد، بنابراین چنان که تعالیم فیلسوفان ملطی اقتضا داشت باد قائل به ووجود عوالم بی شمار بود.

آراء آناکساگوارس در زیست شناسی ارتباط مشهودی با آراء او در جهان شناسی ندارد. آنچه مسلم است این است که در نظر او همه موجودات زنده که نباتات نیز از آن جمله اند سهمی از عقل کلی برده اند.

آناکساگوارس میگوید احساس از اضداد بر می آید، مثلاً در مردمک چشم است که چون به تمامی تاریک است تصویر روشنی پدیدار می تواند شد و شیء گرم تر یا سرد تر از ماست که ما را گرم یا سرد می تواند ساخت و از همین روست که هر احساسی مستلزم تألمی است زیرا که تألم تنها بر اثر تلاقی حیات با شیء که مشابه آن نیست بر می آید.

نکته اساسی در نظریه آناکساگوراس مبنی بر پدید آمدن احساس از اضداد، در مقایسه با نظریات متفکران پیش از او پیشرفته تر است. اینکه آناکساگوراس به خطای حسیات بیرونی توجه فراوان داشته و عقل را معیار حقیقت معرفی کرده است به معنای انکار امکان شناخت عینی نیست.

در واقع وی برای جبران خطاهای حسی، عقل و آگاهی آدمی را که مواد خام خود را به هر حال از حواس می گیرد معیار تشخیص درستی ادراک حسی به شمار می رود.

وی بر این باور است که حواس از ادراک علل، انگیزه ها و هم بستگی های نهانی و درونی چیزها ناتوان اند زیرا هر چیزی چهره ها و جنبه های بی شمار و گوناگونی دارد و حواس ما هر بار تنها برخی از این چهره ها و جنبه ها را درمی یابد اما عقل یا هوش آن داوری است که می تواند میان داده های حسی ، همبستگی برقرار سازد و نقصان یکی را به یاری دیگری جبران کند.

فرهنگ فلسفه درباره آناکساگوراس می نویسند: وی فیلسوف یونانی است با گرایشی ماتریالیستی نااستوار و هوادار دموکراسی. او به اتهام ناباوری به الوهیت محکوم به مرگ شد اما آتن را برای تمام عمر ترک گفت.

او به تنوع کیفی بی نهایت عناصری از ماده نخستین (بذرهای اشیاء) باور داشت که بعدها به هومویومره (اجزای متشابه) شهرت یافت به معنای ترکیبات گوناگونی که تمامی اشیا از آنها پدید آمده اند. نیروی محرکی که وحدت و افتراق ذرات بنیادی به آن بستگی دارد، نوس است که وی آن را بن مایه خالص ترین و لطیف ترین تنوع می دانست.

جهان شناسی آناکساگوراس مدعی است که منظومه های اجرام آسمانی اختلاط عناصر بی نظمی است که از گردش دورانی یا گردبادی حاصل می شود.

 

بیشتر بخوانیم:

نقد مکتب الئا - امپدوکلس

مکتب الئا



+ 0
مخالفم - 0

تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه محفوظ و متعلق به تمیم خبر می باشد .
هرگونه کپی و نقل قول از مطالب سايت با ذكر منبع بلامانع است.

طراحی سایت خبری